خواندن تاريخ اگر عبرتي در آن نباشد نه تنها بی­فایده بلکه مِن باب علم لاینفع، باید از آن به خدا پناه برد. چنانچه رهبر معظم انقلاب نيز بارها در موارد مختلف، با تطبيق يك موضوع با تاريخ صدر اسلام، بابي را براي عبرت از تاريخ گشودند. از نظر نگارنده، مسايل اخير كشورمان، تطبيق زیادی با مساله خوارج دارد كه در ادامه، بدون تکرار روند تاریخی، به استدلال این تشابهات و درسهاي آن پرداخته مي­شود. شايد لازم به تكرارنباشد كه اين يك تشابه جامعه­شناسانه است و مساله­ي تناظر­ يك­به­يك افراد نيست تا شبهه­ي تشبيه فرد عادي به معصوم و يا امثالهم پيش آيد.

سابقه خوارج. ظهور خوارج اگرچه در يك گردش تاريخي رخ داد ولي ريشه در رويكردهاي حكومتهاي قبلي داشته است. ايجاد قشري در جامعه كه از اسلام جز معناي ظاهري آن چيزي نمي­شناختند به علت بي­توجهي حكومتهاي قبلي به مساله تربيت اسلامي و نگاه يك­جانبه به توسعه فيزيكي دنياي اسلام بود و فرماندهان آنها نيز جز كسب غنايمِ حاصل از اين توسعه­ی سرزميني به چيز ديگري فكر نمي­كردند. چنانچه در كشور عزيز ما نيز سالياني به مسايل تربيت اسلامي توجهي نشد و تنها توسعه­ی غربي در كانون توجهات دولتها بود. لذا دور از معناي واقعي اسلام و حكومت مورد نظر امام خميني، گروهی شكل گرفت که هرچند خود را پيروان واقعي امام می­نامیدند و گاه ارتباط خويشاوندي با امام خميني و يا سابقه مبارزاتي خود را دليل حقانيت سخنانِ ناحق خود مي­شمردند ولی با مبنای اصلیِ عقایدِ امام­خمینی، یعنی ولی­فقیه فرسنگها فاصله داشتند. ریشه­ی دیگر اینکه، خوارج از منافع مادی بسیاری محروم شده بودند حتی یکی از آنها در بحبوحه­ي حکمیت به امام علی گفت که کینه­ی ما وقتی شروع شد که بعد از جنگ جمل زنان و اسرای جنگ جمل را بین ما تقسیم نکردی. نکته­ی دیگر، تندروی­های سابقِ خوارج است چه اینکه حرقوص بن زهیر یکی از رهبران خوارج، در یکی از غزوات به پیامبر هشدار داده بود:«یا محمد عدالت را رعایت کن»!! در بین خوارج اخیر نیز سوابق انقلابیِ تندی دیده می­شود که لازم به یادآوری آنها نیست.

شروع اغتشاشات.آغاز حرکت خوارج در يك تشابه همه­جانبه، به مسئله­ی روزِ كشور ما نزديك است. در جدال خلیفه­ی قانوني با معاويه كه تلاش مي­كرد حكومت را تصاحب كند، در گير و دار يك جنگ رواني و تبليغاتي حرکت این گروه به اوج رسید. زماني كه مالك اشتر شمشير بر ستون خيمه­ي معاويه مي­زد گروهي به نام خوارج بر امام شوريدند و وي را مجبور كردند كه مالك را برگرداند. البته در اين ميان بايد تحريك معاويه را نيز در نظر داشت که تبليغ می­كرد كه امام علی حق اشعث از قدرت را نداده است و نهايتا با حيله عمرو عاص اين حلقه كامل شد و سه گروه اصلي خوارج يعني آنان كه كينه علي و هراس از جنگ داشتند و كساني که منافق­صفت گِرد امام بودند و گروهي كه ساده­لوحانه گول آنها را خوردند به اين نقطه­ي مشترك يعني خروج عليه حكومت قانوني امام رسيدند. نکته دیگر مناظره اشعث و مالک اشتر در میان جنگ بود که چنان خشونت در اين گفتگوها بالا گرفت که آن دو بر صورت اسبان یکدیگر زدند.

مشابه شرايط كشور خودمان كه قبل از اغتشاشات در حالي­كه اقتدار بين­المللي دولت بخاطر مساله هسته­اي در اوج خود بود و رييس اسراييل با سفر به امريكا نتوانست آنها را از مذاكره با ايران و حتي محدوديت زماني آن متقاعد كند. بعد از حضور ۸۵٪ ملت در انتخابات كه حقا شكست دموكراسي غربي در برابر مردم­سالاري ديني بود، گروهي به تحريك امريكا و روباه پير استعمار، خواستار ابطال اين پيروزي شدند كه اتفاقا سه گروه با ريختِ مشابهي بودند.

رهبران خوارج. خوارج دو رهبر و دو محرك اصلي داشتند. ابوموسي اشعري و اشعث بن قيس دو رهبري هستند كه يكي معروف به ساده­لوحي و ديگري معروف به لجاجت و تكبر بود كه ابن قتيبه در كتابش بدان تصريح مي­كند. لجاجت اشعث بقدری بود که هرچه امام می­فرمود، حتما باید با آن مخالفت می­کرد. مثلا در یک مجلس، کلام امام را خوب نشنید ولی بشدت علیه آن موضع گرفت و شنوندگان فهمیدند که وی اصلا کلام را اشتباه شنیده است. البته اين دو رهبر فقط تحريك و هدايت كردند و هيچگاه درگير عملي آشوبهاي خوارج عليه حكومت نشدند و تا آخر هم جان سالم به در بردند(شبیه حوادث کشورمان!). اشعث كه بخاطر فساد اقتصادي­اش توسط امام علي از حكومت آذربايجان خلع شده بود هميشه كينه­ي امام را به دل داشت و به قول بلاذُري نامه­نگاري و ارتباط پنهاني با معاويه داشت. این ارتباط مخفيانه با حکومت مخالف هم از تشابهات وقایع اخیر است. ابوموسي هم كه از حاميان خلافتِ عبدالله­­بن­عمر(!!)  بود همين سوابق را دارد بعلاوه اینکه عليرغم دستور امام علي، وی مدتي به­زور حاكم كوفه بود. از خصوصیات این سیاست­بازان، تظاهر به اسلام بود چه اینکه اشعث مسجدی ساخت و به کسانی که به مسجدش می­رفتند هدیه می­داد. از دیگر تشابهات عجیب، سیاه­نمایی و بزرگ جلوه دادن دشمنِ درحالِ شکست بود. اشعث دایم در میان لشکر امام سخنرانی می­کرد و می­گفت اگر جنگ ادامه یابد تمام عرب از بین می­روند و زنان بی­سرپرست می­شوند. معاویه نیز پیغام فرستاد که اگر جنگ ادامه یابد روم بر شام مسلط می­شود و فارسها بر خانواده­ی عراقی­ها سلطه می­یابند. هرچه امام فریاد می­زد که رسانه­های معاویه خیرخواه شما نیستند و دروغ می­گویند به گوش آنها فرو نرفت. این سیاه­نمایی بعد از صفین هم ادامه یافت وقتی که امام لشکری را مجددا برای جنگ با معاویه جمع کرده بود اشعث به میان لشکریان آمد و با خطرناک خواندن دشمن داخلی برای خانواده­ها، بسیاری را از جهاد منصرف کرد لذا دیگر هیچ لشکری حاضر نشد در رکاب امام علی^ع علیه معاویه بجنگد.

خصوصیات خوارج. طبق قول امام علي^ع در نهج­البلاغه از صفات خوارج «سفهاءالاحلام» و به تعبيري «توهم» است. چنانچه در حوادث اخير نيز اين خصوصيت بشدت به چشم مي­خورد. در منشاء اين توهم نيز تشابهاتي وجود دارد و آن القاء معاويه و عمروعاص بود. مثلا وقتي معاویه مطلع شد که اشعث بخاطر نرسیدن به مقام از امام ناخشنود است، براي جنگ رواني، فردي به نام مالك بن هبيره را مامور كرد اشعاري بسرايد تا القاء شود كه در تقسيم قدرت، حق اشعث پايمال شده است. اين اشعارِ مظلوم­نمایانه كه خيلي مفصل است منجر به تحريك بيشتر قبیله­ی اشعث شد. این تحریکات نرم­افزاری و رسانه­ای در جریانات اخیر نیز دیده می­شود. خوارج از آزادی حکومت سوء استفاده کردند. آنها با سخنرانی­ها و جمع شدن در منزل بزرگانشان نیرو جمع می­کردند تا بتوانند حرکت اجتماعی­شان را شکل دهند. خوارج در جلسات منزل یکی از سران خود با نامه­نگاری پنهانی با دشمنان امام علی سعی در کسب حمایت آنها داشتند و در همان جلسات برای خود یک رهبر اجرایی نیز برگزیدند. آشوب، اغتشاش و سلب امنیت از تشابهات دیگر این وقایع بود. امام علی درباره­ی خوارج فرموده بود که آخرشان دزدان و راهزنان خواهند شد. تاریخ هم ثبت کرده است که خوارج در راه نهروان چهار زن و یک مرد را که از نزدیکی آنها رد می­شدند اسیر کرده و بعد آنها را چون به امام علی دشنام نگفتند کشتند. خوارج که به جنین در شکم مادرش رحم نکرده بودند، یک نصرانی را که از آنجا می­گذشت تکریم کردند! تشابه دیگر، ایجاد شبهه و بذر تردید است. امام در نهج­البلاغه خطاب به آنها گفته است که به وسیله شما مردم در حیرت و تردید و گمراهی افکنده می­شوند. اغتشاشگران ما نیز هر روز شایعه، تردید و دروغی جدید می­سازند. خوارج زمانی کلام امام علی را نیز مقلوب کرده و ادعا کردند که علی^ع از کفرش توبه کرده است(!) که امام علی آنها را تکذیب کرد. ضعف در استدلال نیز از وجوه مشترک خوارج قديم و جديد است. امام علی^ع افراد بسیاری را برای مناظره و اقناع خوارج فرستاد. این خیرخواهان شامل قیس بن سعد، ابوایوب انصاری، عبدالله بن عباس و حارث بن مره بود که بارها به استدلال با خوارج پرداختند ولی سران آنها هیچگاه کوتاه نیامدند و حتی گاهی حاضر به رویارویی و استدلال نمی­شدند چه آن­که یک بار ابن عباس نزد امام علی^ع برگشت و گفت آنها حاضر به مناظره نمی­باشند و فقط می­گویند علی باید توبه کند و لا حکم الا لله! اینجاست که از تکرار تاریخ، انسان متعجب می­شود.

غیر از سه طيف اصلی خوارج که ذکر شد، آنها فرقه­های زیادي دارند بطوریکه اسماعیل­بن­عباد از شیعیان اوایل دوره غیبت کبری، در کتابش حدود 24 فرقه از خوارج را شمرده، تفاوتها و عقاید مختلف آنها را بیان می­کند. خوارج معاصر هم خودشان اظهار کرده­اند که؛ ما طیف وسیعی از «گوگوش تا سروش» را شامل می­شویم.

هرچند تشابهات زیادی مثل تعصبات قومیتی و غیره باقی ماند ولی نکته آخر این­که افراد به­اصطلاح روشنفکر، با شمردن نشانه­های خوارجِ صدر اسلام یعنی آثار سجود بر روی پیشانی­ها و عبادت زیاد، حامیان انقلاب و رهبری را  مصداق خوارج معرفی می­کنند. اما این نشانه­های عبادت برای صالحان و ائمه نیز ذکر شده است لذا اینها صفات بدی نیستند که دشمنان بخواهند بوسیله آن، ولایتمدران را محکوم کنند بلکه آنچه در خوارج اصالت دارد خروج علیه ولایت و حکومت اسلامی است که از صفات بارز گروه مقابل است.

و تفاوت تاریخی این دوره این است که هنگام خروج یاران اشعث در صفین، امام مجبور شد به علت ضعف ایمان یارانش و قلت آنها، حکمیت را بپذیرد. ولی امروز بخاطر بیداری مردم ایران این وقایع عینا تکرار نشد تا بار دیگر ثابت شود که ما اهل کوفه نیستیم علی تنها بماند.